انتقال آب و زهکشی

با توجه به نکات یاد شده لازم است موارد زیر رعایت شود:

1-نگرش جامع و فرا بخشی به حوزه های آبخیز :

باتوجه به ارتباط و تاسیس آبخیز داری برمیزان رسوب گذاری پشت سد و در نهایت کاهش عمر مفید سد لازم است عملیات اجرایی بالا دست سد از قبیل آبخیز داری و پای دست سد شامل شبکه های اصلی و فرعی آبیاری و زهکشی و تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی و بدنه سد ، همزمان به اتمام و بهره برداری برسد .

2-اقدام های غیر سازه ای ( مدیریتی ) از قبیل تحویل حجمی آب با ایجاد تشکلهای آب بران همزمان با بهره برداری از اقدام های سازه ای عملیاتی شود.

 3- باتوجه به محدودیت منابع فصول آب و کشاورزی تا اتمام و بهره برداری کامل از سدها و اقلام های سازه ای مرتبط از شروع هرگونه طرح جدید احداث سد و شبکه آبیاری و زهکشی پرهیز شود .

درصورت اتمام عملیات سازه ای و غیر سازه ای در اراضی پایاب سدهای ساخته شده و در حال ساخت نتایج زیر حاصل خواهد شد :

1- افزایش بارده آبیاری :با ساخت  شبکه های اصلی و فرعی زهکشی ، کارایی های انتقال و توزیع آب  ارتقاء پیدا میکند . همچنین با تجهیز و نوسازی اراضی بازده مصرف آب آبیاری افزایش میابد و در نتیجه بر بازده کلی آب آبیاری افزوده میشود .

 بازده آبیاری تقریبا برابراست با  کارایی آبیاری تقریبا برابراست با  راندمان آبیاری

بازده مصرف تقریبا برابراست با راندمان مصرف (WUE) = مقدار محصول تقسیم بر مقدار آب مصرفی

*در حالت کم آبی راندمان مصرف آب افزایش میابد .

2-ایجاد زمینه های خودکفایی در تامین مواد غذایی و کاهش واردات :

افزایش بازده آب آبیاری حاصل از اقلام های سازه ای در اراضی پایاب سدها منجر به صرفه جویی در مصرف آب میشود و با آب صرفه جویی شده امکان توسعه اراضی آبی فراهم میشود که در نهایت منجر به افزایش تولید محصولات زارعی و باغی میشود .

3-کنترل شوری و جلوگیری از فرسایش خاک : آبیاری بی رویه از مهمترین عوامل تشدید کننده شوری خاک است که با انجام اقدام های سازه ای و غیر سازه ای میتوان از شوری و فرسایش خاک جلو گیری کرد .

دفتر توسعه شبکه های آبیاری و زهکشی و تجهیز و نوسازی اراضی :

شرح وظائف :

هماهنگی با دستگاههای زیربط در زمینه تهیه و تدوین مراحل و استاندارد ایجاد شبکه های آبیاری و زهکشی ، تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی ، ایجاد سیستم های زهکشی

2-هماهنگی با سایر دستگاههای زیربط به منظور بهره برداری کامل از منابع آب و خاک در جهت تولید محصولات کشاورزی

3-جمع آوری اطلاعات و تهیه ضوابط و استاندارد در زمینه مطالعه ، طراحی و ایجاد شبکه های آبیاری و زهکشی ، تجهیز و نوسازی اراضی و ایجاد سیستم های زهکشی

4-تهیه و تدوین طرحهای ضروری برای افزایش راندمان و بهبود بهره برداری از آبهای سنتی ( پوشش کانالها )

5-برنامه ریزی انجام عملیات مطالعاتی، اجرایی و نظارتی توسعه شبکه های آبیاری و زهکشی ، تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی ، ایجاد سیستم های زهکشی اراضی

6-برنامه ریزی جلب مشارکتهای مردمی برای اجرای طرحهای توسعه ....

7-برنامه ریزی انجام خدمات فنی و مهندسی در زمینه تامیین پیش نیازهای توسعه شبکه های آبیاری و زهکشی و ...

8-بررسی و تصویب طرح ها

9-نظارت بر حسن اجرای طرح

10-بررسی و ارزیابی وضعیت طرحهای اجرا شده و پیشنهاد برنامه های اصلاحی به منظور بهینه سازی در طرحها

11-تهیه و تدوین گزارشات لازم برای مقامات و مراجع ذیصلاح

 تجهیز و نوسازی اراضی ( بحث کلی و تعاریف )

مقدمه :

وضعیت موجود در اراضی کشاورزی

با توجه به رشد زیاد جمعیت و لزوم تهیه غذا و مایحتاج کافی برای این جمعیت و رفع کمبودهای غذایی و معیشتی جمعیت فعلی ، میزان تولید محصولات کشاورزی در ایران باید به حدی برسد که تکافوی جمعیت ایران را در افق سال 1400 بدهد .

منابع اصلی در تهیه و تدوین این محصولات آب و زمین است که اشکال مختلف بهره برداری از آنها باعث شکلگیری نظامات مختلف تولیدی بر بخش کشاورزی و بخش های وابسته به آن است .ایجاد تحول در بخش کشاورزی بدون انجام عملیات فیزیکی ، حقوقی و تشکیلاتی برروی سه عنصر اصلی آن یعنی آب ، زمین و انسان میسر نبوده و دراین میان نحوه شکل دهی و آراریش اراضی کشاورزی برای انجام بهتر امور اراضی از جمله توزیع و تقسیم آب زیربنای سایر عملیات را تشکیل داده و بخش اعظم سرمایه گذاری ها را به خود اختصاص داده است .

آخرین بررسی های صورت گرفته نشان میدهد در مجموع از کل اراضی پایاب ، سدهای مخزنی ، بندهای انحرافی و پایاب شبکه های آبیاری و سنتی که بالغ بر 8 میلیون هکتار است تنها در 1.2 هکتار آن عملیات تجهیز و نوسازی صورت گرفته که فاصله معنی داری است .

کارشناسان براین باورند که در صورتیکه از همین روش کنونی یرای تامین اعتبارات لازم برای تجهیز و نوسازی اراضی استفاده کنیم حدود 50 سال طول میکشد تا کل این 8 میلیون هکتار به شبکه های نوین آبیاری تجهیز شوند و این در صورتی است که ما اراضی جدیدی را به اراضی زیر کشت محصولات کشاورزیتبدیل نکنیم .

در حال حاضر اراضی پایاب سدها حدود 3.2 میلیون هکتار که حدود 1.57 میلیون هکتار دارای شبمه های اصلی و 702 هزار هکتار دارای شبکه فرعی و اراضی 5 میلیون هکتار اراضی پایاب شبکه های سنتی است .

 منبع : انصاری ، ر . ۱۳۸۷.جزوه کلاسی

جلسه دوم : 16.7.87 ساعت 8 الی 12:15

3-موجودیت آب در کره خاکی و سهم آب آبیاری در عرصه مصرف :

نظر به اینکه آب ساختمان طبیعی گیاهان و بیش از 90 درصد وزن پروتوپلاسم سلول زنده را تشکیل میدهد . از نظر تولید غذا و الیاف اهمیت دو چندان دارد .

97.4 درصد کل آبهای زمین را آبهای شور اقیانوسها تشکیل میدهند که در شرایط فعلی به کار محصولات کشاورزی نمی آیند .از 2.6 درصد باقیمانده 69 درصد آن بصورت یخهای قطبی است که آن هم از چرخه هیدرولوژی بیرون است .

30.7 درصد به شکل آبهای ذخیره ای زیرزمینی است .  بخش زیادی از این منابع در اعماق زمین است که استخراج آن دشوار است و بقیه نیز به سختی جایگزین میگردد.

حجم آبی که قابل مصرف است شامل آبهای رودخانه و دریاچه ها ( آب شیرین ) است.این مقدار 3 درصد کل آب شیرین کره خاکی را تشکیل میدهد .

 *مهمترین منبع آب ، آب های زیرزمینی کم عمق است .

عدم تشخیص و قبول این واقعیت که آب ، زندگی بخش گیاه و حیوان است و هرکجا که آب است ، آبادانی است ، به مصرف ناصحیح این ماده حیاتی منجر شده است .

بحران کمبود آب شیرین دیگر از مرزهای محلی و منطقه ای گذشته است و از اکنون از اولویتهای پایه ای بخش آب در سطح جهانی و سازمانهای بین المملی مطرح است .

 مشکل ماندابی و نمکی شدن اراضی :

این مشکل در اراضی فاریاب از دیگر پدیده های جاری نواحی خشک و نیمه خشک قاره آسیا و سایر مناطق خشک جهان است .

در حا حاضر بخشهای وسیعی از خاورمیانه و شمال آفریقا ، قسمتهایی از آمریکای مرکزی و نواحی غرب ایالات آمریکا دچار کم آبی هستند . یعنی 26 کشور و جمعیت 300 میلیون نفر با مشکل بی آبی روبرو میباشند . پیش بینی میشود که در شروع هزاره سوم حدود 38 کشور از جهان از کمبود آب و بی آبی رنج میبرندو مسائل و مشکلات زیادی درجهت مصارف آب در بخشهای کشاورزی ، صنعت و شرب خواهد داشت و تا سال 2050 ، تعداد این کشورها به 66 خواهد رسید .کشور ما ایران نیز در زمره این گروه خواهد بود .

4- بررسی وضعیت سدها و شبکه های آبیاری و زهکشی کشور :

سدها ، از هزاران سال قبل به منظور کنترل سیلاب ، ذخیره آب برای مصارف کشاورزی ، شرب ، صنعت ، بهداشت و تولید برق ساخته شده اند.

تا سال 1950 دولت ها در بعضی از کشورها و یا بخشهای خصوصی ، سدهای زیادی را باتوجه به افزایش جمعیت و رشد اقتصادی احداث کرده اند . در 50 سال گذشته ، نقش احداث سدها و اثرهای اجتماعی و زیست محیطی آنها ، نمایانتر شده است .

 -منابع آب ایران :

 سرزمین ایران در کمربند خشک و نیمه خشک قرار گرفته است و تنها منبع آب کشور ، ریزش های جوی سالانه است که به صورت آبهای سطحی در رودخانه ها و آبراهه ها ، آبهای زیر زمینی در آبخوان ها ( سفره هی آب زیرزمینی ) ، جریان یافته و یا انباشته می شودو تنها بخش کوچکی از منابع آب از کشورهای همسایه وارد میشود .

منشا اصلی بارندگی های سالیانه جبه های هوای مرطوب مدیترانه است که در هفت ماه اول از سال ( اواسط مهر تا ائاسط اردیبهشت ) ازفراز کشور میگذرد و به تناسب موقعیت و شرایط اقلیمی و سرزمین پهناور ایران ایجاد بارندگی میکند بطوریکه میزان بارندگی در حوزه دریای خزر به 2000 میلی متر ( البته میانگین 800 میلیمتر) و در حوزه کویر مرکزی و کویر لوت تنها به 50 میلیمتر میرسد .

میانگین درازمدت بارشهای سالانه ایران حدود 250 میلیمتر است و حجم میانگین سالانه کشور 413 میلیارد متر مکعب است که به صورت 69 درصد تبخیر و تعرق و 31 درصد منابع می باشد .

امکانات آبهای سطحی کشور با توجه به رودخانه های ورودی به کشورهای همسایه و آب چشمه های کوهستانی نزدیک به 90 میلیارد متر مکعب است .

توانایی های سفره های آب های زیرزمینی نیز 45 میلیارد متر مکعب برآورد میشود . البته 35 درصد از آبهای مصرفی کشور از منابع آبهای سطحی و 65 درصد از منابع آبهای زیرزمینی استحصال میشود.

 -وضعیت طرحهای تامین آب از سال 1326 تا ابتدای برنامه چهارم توسعه (1384 )

ازسال 1326 بمنظور  مهار آبهای سطحی برای مصارف شرب ،کشاورزی و صنعت ، مطالعه و اجرای طرحهای استحصال و انتقال آب که شامل : سدها و شبکه های آبیاری و زهکشی است آغاز شد .

برای تحقق سدهای مخزنی به منظور آبیاری اراضی کشاورزی لازم است که عملیات تامین آب ( احداث سد ) ، انتقال و وزیع ( شبکه های اصلی و فرعی آبیاری و زهکشی ) ، همزمان به بهره برداری برسند . هرگونه عدم تطابق زمانی در بهره برداری از سد و شبکه های آبیاری و زهکشی ، اتلاف منابع مالی و عدم تحقق کامل اهداف مورد نظر طرح خواهد شد .

مساحت اراضی تحت پوشش شبکه های آبیاری و زهکشی از 552 هزار هکتار در سال 1357 به 1639.8هزار هکتار در ابتدای سال 1384 افزایش یافته است .

 راهبردهای توسعه سدها و شبکه های آبیاری و زهکشی در برنامه چهارم توسعه :

مطابق ماده 17 برنامه چهارم توسعه، دولت مکلف شد با توجه به جایگاه محوری آب در توسعه کشور ، منابع آب کشور را با نگرش مدیریت جامع و توامان عرضه و تقاضا و درکل چرخه آب با رویکرد توسعه پایدار در واحدهای طبیعی حوزه های آبریز به گونه ای مدیریت کند که اجرای طرحههای استحصال ، تنظیم ، انتقال و استفاده حداکثر از آبهای رودخانه های مرزی و منابع آبی مشترک تسریع شود . دراین راستا مهمترین اهداف کمی منظور شده ذیل برای احداث سد و شبکه های آبیاری و زهکشی به شرح زیر میباشد .

 1-برنامه تامین و عرضه آب :

افزایش ظرفیت آب تنظیمی سدها به میزان 9600 میلیون متر مکعب با احداث و تکمیل سدهای مخزنی و ایجاد 820 هزار هکتار شبکه های اصلی آبیاری و زهکشی

2-برنامه توسعه منابع آب حوضه های آبریز رودخانه های مرزی مشترک :

افزایش ظرفیت آب سدها در حوزه های آبریز رودخانه های مرزی مشترک به میزان 2300 میلیون متر مکعب با احداث و تکمیل سدهای مخزنی و ایجاد 220 هزار هکتار شبکه های اصلی آبیاری و زهکشی در اراضی واقع در این حوزه ها

 -موارد قابل یاد آوری :

1-از 3.2میلیون هکتار اراضی آبخور سدهای مخزنی ساخته شده تنها 1.7میلیون هکتار به شبکه های اصلی آبیاری و زهکشی مجهز شده اند و حدود 1.5 میلیون هکتار  نیازمند شبکه های اصلی آبیاری و زهکشی برای بهره مندی از استحصال شده است .

 2- از 3.2میلیون هکتار اراضی آبخور سدهای مخزنی ساخته شده تنها 600 هزار هکتار به شبکه های فرعی آبیاری و زهکشی مجهز شده است و حدود2.6 میلیون هکتار تا تکمیل کل شبکه آبیاری و زهکشی برای بهره مندی از آب استحصال شده فاصله وجود دارد .

3-از 3.2میلیون هکتار اراضی آبخور سدهای مخزنی ساخته شده 500 هزار هکتار تجهیز و نوسازی شده است که برای مدیریت مصرف آب کشاورزی و بازدهی آب در حد معقول نیازمند 2.7 میلیون هکتار تجهیز و نوسازی راضی پایاب سدهای مخزنی ساخته شده است .

منبع:

انصاری ،ر . 1387 . جزوه کلاسی  

نام درس : تجهیز و نوسازی اراضی             نام استاد : دکتر فرهمند

     جلسه اول 9/7/1387 ساعت 8 الی 12

  مقدمه :
 

 1-اهمیت کشاورزی آبی در رابطه با تولید غذا

  زمین های حاصل خیز تحت کشت آبی در مصر و چین و برخی نقاط دیگر که از چند هزار سال پیش تا به حال کشاورزی در آنها با موفقیت صورت گرفته است با توجه به رها کردن میلیونها هکتار اراضی در اکثر مناطق خشک که در اثر آبیاری بی رویه موجب از بین رفتن تمدنهایی در دوران قدیم گشته است و اکنون نیز از عوامل اصلی تخریب این اراضی آب محسوب میشود .درمجموع راهنمای خوبی برای توجه بیشتر به مدیریت صحیح و پایدار در امر آبیاری و اداره اراضی فاریاب ( کشت آبی ) محسوب میگردد.

  این امر بدان علت است که کشاورزی آبی همچنان در تامین تولیدات کشاورزی برای نسل حال و آینده از اولویت خاصی بویژه برای تولید محصولات مهم بشمار می آید و جایگاه منحصر به فرد خود را حفظ کرده است .

  میزان سطح کشت آبی در دنیا از سالهای 1800 که جمعیت جهانی به یک میلیارد نفر رسید حدود 8 میلیون هکتار یعنی برای هر 1000 نفر 8 هکتار که تا سال 1979 میلادی به مقدار بیشینه خود که به ازای 4.38 میلیارد نفر جمعیت کره خاکی ، 209 میلیون هکتار و در سال 1994 44.2 هکتار برای هر 1000 نفر رسید .پیش بینی میشود در سال 2025 جمعیت زمین به 8.5 میلیارد برسد و این افزایش عمدتا متوجه کشورهای در حال توسعه خواهد بود .

  بنابراین اگر درتولید محصولات غذایی درصد خودکفایی مدنظر باشد میزان افزایش سطح کشت آبی میبایست 2.25 درصد در هرسال افزایش یابد ، حال آنکه در حال حاضر این افزایش در حدود 1.2 درصد است که آن نیز بطوریکه در بالا اشاره شد سیر نزولی دارد.

  در ادامه این بحث از مزایای تولید محصول تحت شرایط آبی ، نه تنها افزایش عملکرد در واحد سطح است بلکه دسترسی به برداشت محصول پایدار و نیز امکان حصول به تنوع محصولات زراعی است .

  در کشورهای در حال توسعه واقع در نواحی خشک ، عمده محصولات غالب این مناطق نظیر برنج و گندم به اراضی فاریاب وابسته است .با توجه به محدودیت منابع آبی ( ازلحاظ کمی و کیفی ) به نظر میرسد تا ربع قرن از هزاره سوم میلادی سطح اراضی آبی در این کشورها محدود تر خواهد شد . بنابراینیافتن زمین مناسب برای آبیاری مشکل تر گردیده و فراهم کردن آب برای آبیاری با هزینه های گزاف روبرو خواهد بود .

   2- روند تخریب خاک و آب ناشی از آبیاری و زهکشی :

  در عین حال که آبیاری اراضی آبی در جهت تولید محصولات کشاورزی پیشرفت چشمگیری داشته است لیکن در اثر آبیاری بی رویه و تخلیه زه آبهای کشاورزی که بصورت گسترده در نواحی خشک و نیمه خشک روی میدهد ، نه تنها موجب شور شدن خاکها را فراهم کرده است بلکه نتیجه ای جز آلوده سازی آبهای سطحی و زیر زمینی و سرانجام عقیم ساختن اکولیژیکی بخش وسیعی از سرزمینهای مزبور را نداشته است .

  ازاین گذشته زه آبهای شور عامل انتشار آلاینده های ناشی از نمکهای محلول ، کودهای شیمیایی ، علف کش ها و سموم گیاهی بوده است .از اینرو قدرت تولید خاک کشاورزی در دهه 1990 حدود نیم درصد سیر نزولی داشته است .حال آنکه این قدرت تولید در بین سالهای 1950 تا 1986 ، سالیانه 2.5 درصد افزایش داشته است .

  بنابراین نهادینه کردن حفظ و توسعه اراضی فاریاب و بهره برداری از آنها از اساسی ترین اولویت ها میباشد .

 3-موجودیت آب در کره خاکی و سهم آب آبیاری در عرصه مصرف :